Print

Σχέση υγείας-ιατρικής-κοινωνίας: Oι περιπτώσεις των Επτανήσων και της Χίου κατά την τουρκοκρατία


Αναστασία Κ. Καδδά
Δημοσιεύθηκε στις
Posted in Ιστορία Ιατρικής και Στρατιωτικής Ιατρικής





 

Αναστασία Κ. Καδδά1

1 Δρ.Κοινωνιολογία της Υγείας

Κοινωνιολόγος, ΜscΔιοίκηση Μονάδων Υγείας-Κοινωνιολογία της Υγείας

Eπιστημονικός συνεργάτης τμήματος Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ

 

 

 

Περίληψη

      Η παρούσα εργασία έχει ως στόχο τη διερεύνηση της σχέσης υγείας, ιατρικής, κοινωνίας έχοντας ως μελέτες περιπτώσεων τα Επτάνησα και την Χίο κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Για τον σκοπό αυτό, πραγματοποιήθηκε ανασκόπηση της ελληνικής και ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας καθώς και των πηγών του διαδικτύου. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν τα εξής: i) τα Επτάνησα αν και κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας χαρακτηρίζονται από υψηλό επίπεδο ιατρικής πολύ καλή κατάσταση της δημόσιας υγείας, η πρακτική ιατρική-θεραπευτική φαίνεται να είναι κυρίαρχη στο νησί, ii) η Χίος κατά την εξεταζόμενη περίοδο παρουσιάζει προηγμένο επίπεδο ανάπτυξης της δημόσιας υγείας και η ιατρική που επικρατεί στο νησί είναι η λαϊκή-δημώδης ιατρική βασισμένη στη λαϊκή παράδοση, iii) η υγεία καθώς και η μορφή της ιατρικής που  επικρατεί στον ελλαδικό χώρο κατά την εξεταζόμενη περίοδο, ακόμη και σε περιοχές με υψηλό επίπεδο ιατρικής, αποτελεί αντανάκλαση των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών καθώς και του πολιτιστικού μορφώματος της κάθε κοινωνίας.

Λέξεις-κλειδιά: υγεία, λαϊκή ιατρική, κοινωνία, πολιτιστικό μόρφωμα

Summary

Abstract

Anastasia K. Kadda (Athens): Relation between health-medicine and society: the case studies of Eptanisa and Chios at the Ottoman domination

The present study investigates the relation between health medicine and society with case studies the Eptanisa and Chios at the Ottoman domination.For this purpose Greek and other literature were reviewed as well as sources from the internet with the following results: i) Eptanisa even though are famous by the high level of medicine and public health during the Ottoman domination, the popular medicine-therapeutic seems to be dominant, ii) Chios in the same period is characterized by an advanced level of public health and the popular medicine is dominant based on popular tradition, iii)  health and medicine in Greek area at the Ottoman domination seems to reflect the social-economical conditions and cultural formation of the society even though in regions with high level of public health and medicine.

Key-words: health, popular medicine, society, cultural formation

Κυρίως Άρθρο

1. Εισαγωγή

Η κοινωνική διάσταση της υγείας-ασθένειας και ιατρικής είναι εμφανής σε όλη την διάρκεια της ιστορίας, δεδομένου η υγεία, η αρρώστια, η ιατρική-θεραπευτική καθορίζονται από το πολιτιστικό μόρφωμα και τις εκάστοτε θρησκευτικές, οικονομικές, κοινωνικές, εθνολογικές και λαογραφικές αντιλήψεις που επικρατούν σε κάθε κοινωνία.

Στην Ευρώπη, η σχέση μεταξύ υγείας, ιατρικής και κοινωνίας είναι ιδιαίτερα εμφανής μεταβυζαντινά και η ιατρική αποτελεί αντανάκλαση μιας μεταβατικής κοινωνικής πραγματικότητας από το παραδοσιακό στο νέο όπου αφενός επικρατεί πνεύμα γενικότερης αναγέννησης και προόδου, αφετέρου αναβιώνονται πεποιθήσεις και πρακτικές παλαιότερων αρχαίων και μεσαιωνικών κοινωνιώνδεδομένου του αργού ρυθμού κοινωνικής αφομοίωσης των νέων επιτευγμάτων.

Η παρούσα μελέτη, έχοντας ως στόχο τη διερεύνηση της σχέσης αυτής στον ελλαδικό χώρο κατά την διάρκεια της τουρκοκρατίας εστιάζοντας κυρίως σε περιοχές με αξιοσημείωτη ιατρική ανάπτυξη, έρχεται να καλύψει το κενό που παρατηρείται σε επίπεδο ερευνητικών μελετών για την κοινωνική διάσταση της υγείας και της ιατρικής στην πάροδο του χρόνου.

2. Σχέση υγείας, ιατρικής και κοινωνίας: οι περιπτώσεις των Επτανήσων και της Χίου

Από την πτώση του Βυζαντίου μέχρι σχεδόν τους χρόνους της ελληνικής επανάστασης (1830), η ιατρική δραστηριότητα στα Ιόνια νησιά, χαρακτηριζόταν από υψηλή πνευματική στάθμη σε σχέση με την υπόλοιπη ηπειρωτική Ελλάδα δεδομένου ότι η Επτάνησος, διατήρησε σχεδόν αδιάπτωτο και συνεχή τον πολιτισμό της δια μέσω των αιώνων, όχι γιατί έζησε ελεύθερη αλλά εξαιτίας της υποταγής της σε λιγότερο βάρβαρους κατακτητές, αναδεικνύοντας πολλούς και διάσημους επιστήμονες ιατρούς οι οποίοι συνέβαλλαν στην πνευματική Αναγέννηση του Έθνους1, 2, 3

Επιπρόσθετα, οι επιδημίες που εμφανίστηκαν στα νησιά του Ιονίου ήταν λιγότερες και μικρότερης έντασης συγκριτικά με εκείνες της υπόλοιπης Ελλάδος εξαιτίας της εφαρμογής εκ μέρους των Βενετών, ειδικών μέτρων προστασίας της υγείας που είχαν σχέση τόσο με την πρόληψη όσο και με την περίθαλψη των διαφόρων ασθενειών και την καθιέρωση αυστηρού υγειονομικού συστήματος.2

Επίσης, σε μια εποχή κατά την οποία στα περισσότερα μέρη του κόσμου τα άσυλα για τους πάσχοντες ήταν άγνωστα, η Επτάνησος διέθετε οργανωμένα λοιμοκαθαρτήρια, νοσοκομεία, ορφανοτροφεία, πτωχοκομεία, ξενώνες, φαρμακείο.2

Εντούτοις, εκτός από τους επιστήμονες γιατρούς στους οποίους μόνο ένα  μικρό ποσοστό πληθυσμού είχε την ικανότητα να έχει πρόσβαση, η πλειονότητα του λαού βρισκόταν στα χέρια εμπειρικών γιατρών, οι οποίοι είχαν κερδίσει ακόμη και την εκτίμηση της διοίκησης, ή στα χέρια των ποικίλλων αμόρφωτων ανθρώπων διαφόρων εθνικοτήτων, γυρολόγων ή μοναχών ακόμη και αγυρτών που εξασκούσαν την ιατρική απατώντας τους πλέον αφελείς κατοίκους, εναντίον των οποίων όμως θεσπίστηκαν αυστηρές διατάξεις.2, 4, 5

Παρόλο δε, που στα νησιά του Ιονίου χρησιμοποιούνταν περισσότερο τα φαρμακευτικά σκευάσματα και λιγότερο τα βότανα, εξαιτίας του ότι οι γιατροί ήταν συγχρόνως και φαρμακοποιοί, τα φάρμακα της εποχής εκείνης προέρχονταν τα περισσότερα από μεσαιωνικά βιβλία, τα ιατροσόφια και την παράδοση, δίχως να λείπουν και στοιχεία μαγικής ιατρικής όπως θεραπευτικά ξόρκια.4,7

Παρομοίως, μεταξύ των χρησιμοποιούμενων θεραπευτικών μεθόδων περιλαμβάνονταν μέθοδοι πρακτικής ιατρικής όπως οι αφαιμάξεις και η φλεβοτομία-πρακτικές απαραίτητες για όλα τα σοβαρά νοσήματα τις οποίες εφάρμοζαν τόσο οι επιστήμονες όσο και οι εμπειρικοί γιατροί-οι βεντούζες, οι βδέλλες, τα έμπλαστρα, τα τσιρότα, τα καταπλάσματα και οι επωδές. Οι τελευταίες μάλιστα ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένες στα Επτάνησα εξαιτίας της ποιητικής φύσης των Επτανησίων.2, 6

 Και παρόλο που η Βενετία με την ίδρυση φαρμακείων στην Επτάνησο, συνέβαλε στην συρρίκνωση των λαϊκών θεραπευτικών μέσων, εντούτοις δεν μπόρεσε να επέμβει στη βαθιά εμπιστοσύνη που έδειχνε ο λαός στα ξόρκια του αφού τις αρρώστιες τις περιέβαλλε πολλές φορές με δεισιδαιμονίες (η επιληψία ή ο σεληνιασμός περιβαλλόταν από ιερό φόβο, η βασκανία θεωρούνταν σοβαρή αιτία αρρώστιας). Οι σκελίδες σκόρου και τα φυλακτά είχαν προφυλακτική και ιαματική δύναμη ενώ συχνή ήταν η καταφυγή σε τάματα ή λιτανείες σε Αγίους ως ιατρούς ειδικών νοσημάτων.2

Μια άλλη περιοχή του ελλαδικού χώρου όπου κατά την εξεταζόμενη περίοδο η ανάπτυξη της ιατρικής υπήρξε σημαντική, ήταν η Χίος εξαιτίας της βελτίωσης της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης του νησιού, της σχετικής αυτοδιοίκησής του και της έντονης πνευματικής κίνησης που παρατηρούνταν καθώς πολλοί Χίοι σπούδασαν τότε την ιατρική αλλά και γιατροί από άλλες περιοχές εγκαταστάθηκαν στο νησί με υψηλό επίπεδο μόρφωσης και ανάλογη κοινωνική θέση.8, 9

Παράλληλα, η Χίος θεωρείται πρωτοποριακή στον τρόπο αντιμετώπισης των επιδημιών και στην προστασία της δημόσιας υγείας όπως επίσης και στην περίπτωσηανάπτυξης νοσοκομειακής πολιτικής, η οποία εμφάνιζε αδιάκοπη συνέχεια από την εποχή της γενοβέζικης κυριαρχίας και σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας.

Επίσης, από αρχαιοτάτων χρόνων διεξαγόταν στη Χίο μεγάλο εμπόριο φαρμακευτικών ουσιών καθώς το μαστίχι και η κρεμεντίνα γνώριζαν ευρεία χρήση στην ιατρική εξαιτίας των θεραπευτικών τους ιδιοτήτων.10

Ωστόσο, η λαϊκή παράδοση συνεχιζόταν και στην Χίο από τους παλαιότερους αιώνες με αξιόλογους εμπειρικούς. Αν και επιστήμονες γιατροί υπήρχαν στην Χίο κανένας δεν πήγαινε στα χωριά αυτά διότι δεν υπήρχαν δρόμοι. Έτσι εφαρμόζονταν κατά κύριο λόγο η λαϊκή ή δημώδης ιατρική.11

Η δημώδης αυτή μορφή ιατρικής αποτέλεσε μείγμα εμπειρικών γνώσεων και μαγικών ενεργειών οι οποίες κληροδοτήθηκαν είτε μέσω της προφορικής είτε μέσω της γραπτής παράδοσης, των ιατροσοφίων. Η γνώση των ιδιοτήτων των βοτάνων περιγραφόταν στα γιατροσόφια τα οποία ήταν κτήματα διαφόρων οικογενειών και οι εμπειρικές ιατρικές γνώσεις και οι μαγικές ενέργειες μεταδίδονταν από πατέρα σε γιο, σύμφωνα με την παράδοση. Επίσης, οι κάτοικοι του νησιού απέδιδαν θεραπευτικές ιδιότητες σε Άγιους και τα αγιάσματά τους χρησιμοποιούνταν για την θεραπεία διαφόρων νόσων.8, 12

3. Συμπέρασμα

Κατά τα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας, η σχέση υγείας, ιατρικής, κοινωνίας είναι έκδηλη δεδομένου ότι εξαιτίας των υφισταμένων κοινωνικών συνθηκών της εποχής, της ανεπάρκειας της ιατρικής επιστημονικής γνώσης και πρακτικής για την κάλυψη των αναγκών της χώρας καθώς και ενός πλέγματος ισχυρών συλλογικών νοοτροπιών, αντιλήψεων, ηθών σχετικά με την πρακτική αντιμετώπιση της υγείας-ασθένειας, ακόμη και σε ιατρικά «προνομιούχες» περιοχές, όπως τα Επτάνησα και η Χίος, η επικράτηση της παραδοσιακής λαϊκής ιατρικής πρακτικής παραμένει ως μια καθολική πραγματικότητα.

Βιβλιογραφία

 

1Χαροκόπος Σ, Χαροκόπος Φ. Επτανησιακή ιατρική, Αθήνα, 1976

2Μανδηλά-Κουσούνη Ν. Η άσκηση της ιατρικής επί Βενετικής κυριαρχίας στα Επτάνησα, Ιατρικά Χρονικά Βορειοδυτικής Ελλάδας: 1, 2000

3Τουλιάτος Δ. Η ελληνική ιατρική δια μέσω των αιώνων, Αθήναι, 1957

4Χαροκόπος Σ. Από την ιστορία της ιατρικής και της κοινωνικής πρόνοιας στην Επτάνησο, Παρνασσός, ΙΕ: 242, 1973

5Μοσχοπούλου Γ. Ιστορία της Κεφαλονιάς, Εκδοτικός οίκος Κέφαλος, Αθήνα, 1990

6Ραμουτζάκη Ι. Σταθμοί της ιστορίας της ιατρικής στην Κρήτη κατά την περίοδο της ενετοκρατίας και τουρκοκρατίας στο νησί, Διδακτορική Διατριβή, Ηράκλειο,

7Δεμπόνος Α. Μαγική  ιατρική στην Κεφαλονιά, Αργοστόλι, 1983

8Παϊδούσης Μ.  Η ιατρική εις την Χίον συμπληρώσεις και διορθώσεις, Περιοδικόν του Εν Χίω Συλλόγου Αργέντη , Ζήσιμος, Χίος, ΣΤ΄:5, 1964

9Γκιάλας Α. Η Κοινωνική Πρόνοια και αι Υγειονομικαί Υπηρεσίαι εις την Χίον από του 14ου αιώνος μέχρι της σφαγής του 1822, Ανάτυπον εκ του περιοδικού Χιακή επιθεώρηση, 10:10, 1972

10Παϊδούσης Μ. Η ιατρικήν εις την Χίον κατά τους τελευταίους αιώνας (1600-1900), Περιοδικόν του Εν Χίω Συλλόγου Αργέντη, Ζήσιμος, Χίος, ΣΤ΄:11,1964

11Χαβιάρα Καραχάλιου Σ. Η ζωντανή παράδοση στη Βόρεια Χίο, συνέχεια της θεραπείας του  Αετίου Αμιδινού, Βυζαντιναί Μελέται, Θ.Νεζερίτης, Θεσσαλονίκη Δ΄:580, 1992

12Άμαντος Κ. Ιατροσοφικός κώδιξ, Ανατύπωσις εκ  του 43 τόμου της «Αθήνας», Εστία, Εν Αθήναις, 1931, 43:139

Υπεύθυνος αλληλογραφίας

Αναστασία Κ. Καδδά

Δρ.Κοινωνιολογία της Υγείας

ΜscΔιοίκηση Μονάδων Υγείας-Κοινωνιολογία της Υγείας

Eπιστημ. Συνεργάτης τμήματος Νοσηλευτικής ΕΚΠΑ

Αγ. Ιωάννου 4-Βούλα

Mail: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

τηλ:6941590096