Print

Η συστράτευση των Υγειονομικών Δυνάμεων του Έθνους στους Βαλκανικούς Πολέμους. Η προσφορά κοινωνικών φορέων επικουρίας - η βοήθεια των ξένων Ερυθρών Σταυρών


Παπαγιάννης Χ.
Δημοσιεύθηκε στις
Posted in ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΤΕΥΧΟΣ ΕΠ' ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΩΝ 100 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΚΑΙ ΛΗΞΗ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ (1912 - 1913)
Pages 171-178

[εισήγηση στη Στρογγυλή Τράπεζα “Η συμβολή του Υγειονομικού στους Βαλκανικούς Πολέμους” (24ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων, Θεσσαλονίκη 18-20 Οκτωβρίου 2012)].





Η ΣΥΣΤΡΑΤΕΥΣΗ ΤΩΝ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ.          

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΑΣ-Η ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΕΡΥΘΡΩΝ ΣΤΑΥΡΩΝ.

 Παπαγιάννης Χρίστος

 ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ

Στους Βαλκανικούς Πολέμους το μόνιμο υγειονομικό προσωπικό ήταν ελάχιστο. Η πλειονότητα του ανωτέρου υγειονομικού προσωπικού ήταν έφεδροι και εθελοντές. Μόνιμα ανώτερα στελέχη ήσαν 126 Ιατροί και 23 Φαρμακοποιοί.

Η φιλοπατρία και το αίσθημα αυτοθυσίας που χαρακτήριζε όλο το υγειονομικό προσωπικό είχε σαν αποτέλεσμα αυτό που γράφει  ο Διευθυντής Υγειονομικού Μετόπισθεν Μακεδονίας (ΥΥΜΜ) Αρχίατρος Σόλων Χωματιανός ‘’προσήλθον οικειοθελώς και άνευ επιτακτικής υποχρεώσεως, εις απλούν αίσθημα φιλοπατρίας υπείκοντες’’.

Είναι εντυπωσιακή η συμμετοχή στους Βαλκανικούς πολέμους διακεκριμένων Πανεπιστημιακών Καθηγητών του εσωτερικού και της διασποράς και άλλων εγκρίτων Ιατρών, όπως φαίνεται ενδεικτικά στον παρακάτω πίνακα.

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Διακεκριμένοι Ιατροί που έλαβαν μέρος στους Βαλκανικούς πολέμους .

Αλιβιζάτος Νικ.

Αποστολάκης Γεωργ. (Οδησσός)

Βασιλειάδης Γρηγ (Παρίσι)

Βασιλειάδης Ιωάννης (Παρίσι)

Βλαδίμηρος

Γερουλάνος Μαρίνος

Γεωργιάδης Ιωάννης

Γκίζης Βαρθ.

Δοντάς Σπ

Ζαίμης Θ.

Καλλιοντζής Ευαγ.

Καρτούλης (Αλεξάνδρεια)

Κασάπης Νικ.

Κάτσας Γρηγ.

Κοντολέων Εμ.

Κορύλος Πολυβ.

Κοσμετάτος Γ.

Κούμαρης Ι.

Κουντουριώτης Ευαγ.

Λιβιεράτος Σπ

Μακκάς Μαθιός (Γερμανία)

Μέρμηγκας Κων/νος

Μουτούσης Κων/νος

Μπένσης

Νομικός Β

Οικονόμος Σπ

Σαββάκης Σάββας

Σάββας Κων/νος

Σακοράφος Μεν

Σπαρούνης Νικ

Φωκάς Γερ

Χαραμής Στ

Χρηστομάνος

Ψαλτώφ Απ (Σμύρνη)

Για πολλούς  από αυτούς τους γιατρούς υπάρχουν στοιχεία του έργου τους και της προσφοράς τους αλλά προ παντός  γεγονότα που εμφαντικά τονίζουν την ευψυχία τους και την αυτοθυσία τους .

-        Ο Καρτούλης, διευθυντής του Κατσίκειου Νοσοκομείου Αλεξάνδρειας βρέθηκε από τις πρώτες ημέρες του Ελληνοτουρκικού πολέμου στη Βέροια με Νοσοκομείο 150 κλινών και περιέθαλψε τους πρώτους τραυματίες της μάχης των Γιαννιτσών.

-        Ο Ψαλτώφ ,ονομαστός γιατρός της Σμύρνης, διευθυντής  του εκεί γραικικού νοσοκομείου, με ολόκληρη χειρουργική ομάδα ιατρών και νοσηλευτών, εργάστηκε  άοκνα  στο Γ΄ΣΝ Θεσσαλονίκης για 40 περίπου ημέρες προσφέροντας πολύτιμες χειρουργικές υπηρεσίες κατά τον Ελληνο-Βουλγαρικό πόλεμο, με κίνδυνο επιστέφοντα στην Σμύρνη ολόκληρη η αποστολή να παραπεμφθεί σε στρατοδικείο.

-        Ο Μαθιός Μακκάς διάσημος χειρουργός βρισκόταν στη Γερμανία όταν κηρύχθηκε επιστράτευση. Εθελοντικά επέστρεψε στην Αθήνα και τοποθετήθηκε στην Υγειονομική Μοίρα της 2ης Μεραρχίας, επικεφαλής του χειρουργείου. Μετά την Μάχη του Σαρανταπόρου  περιποιήθηκε τον αδερφό του Ίωνα Δραγούμη, τον Φίλιππα Δραγούμη, τον μετέπειτα Υπουργό. Έλαβε μέρος σε όλες τις μάχες του Α΄ Βαλκανικού πολέμου και έτσι τον βρίσκουμε στο πρόσκαιρο Στρατιωτικό Νοσοκομείο Βεροίας να περιποιείται τους τραυματίες της μάχης των Γιαννιτσών, στο Στρατ. Νος. Καστοριάς, στη Φιλιππιάδα και στη συνέχεια στη Θεσσαλονίκη στο Α΄ Στρατ.  Νος. Της Βασίλισσας Σοφίας.

Ο καθηγητής Χειρουργικής Μαρίνος  Γερουλάνος, ως επίτιμος Αρχίατρος βρέθηκε στο μέτωπο μετά από αίτηση του στις 22 Οκτωβρίου 1912. Στη Θεσσαλονίκη έφθασε στις 27 Οκτωβρίου συνοδεύοντας τραυματίες της μάχης των Γιαννιτσών. Στη Θεσσαλονίκη ο Γερουλάνος πρωτοστάτησε στην οργάνωση των δύο πρώτων Στρατ. Νοσοκομείων και των παραρτημάτων τους. Η χειρουργική εποπτεία όλων των Στρατ. Νοσοκομείων ανετέθει  στον Γερουλάνο. Από το βιβλίο του ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ αξίζει να αναφερθεί το παρακάτω περιστατικό και πως το αξιολογεί ο ίδιος.<< Το βράδυ της αφίξεως στη Θεσσαλονίκη 27/10/1912 φιλοξενείται ο ίδιος και οι συνεργάτες του στο σπίτι ενός πολιτικού μηχανικού (τα ξενοδοχεία ήταν υπερπλήρη από στρατιωτικούς ) όπου έφθασαν περασμένα μεσάνυχτα. Ο ίδιος ευγενικά απολογείται στην ηλικιωμένη οικοδέσποινα, λέγοντας: ’’ πολύ λυπάμαι διότι  τοιαύτην ώραν, περασμένα μεσάνυχτα, ήλθομεν να σας ανησυχήσωμεν ‘’ και εκείνη του απαντά: ‘’ Μπα, παιδάκι μου, ημείς πεντακόσια χρόνια σας επεριμέναμε και τώρα λέτε πως μας ανησυχείτε’’, και σημειώνει ο Γερουλάνος, ‘’αντιλαμβανόμεθα ήδη ότι ευρισκόμεθα εις πόλιν η οποία τίποτε δεν έχασεν από την ελληνικότητα της εις τα 500 χρόνια της δουλείας’’ .

Ο Γερουλάνος με την έναρξη του Ελληνο-βουλγαρικού πολέμου ξαναβρέθηκε στη Θεσσαλονίκη όπου μέχρι τέλους Αυγούστου 1913 είχε την Χειρουργική εποπτεία των δύο Νοσοκομείων του ΕΕΣ και των τριών μικρών Νοσοκομείων της Βασίλισσας Σοφίας.

Ο καθηγητής Μικροβιολογίας Κων Σάββας , πρόεδρος του Ιατροσυνεδρίου  και έφεδρος Αρχίατρος συνέβαλε εξαιρετικά στην αντιμετώπιση της επιδημίας της χολέρας, στη Μακεδονία, με τον προληπτικό εμβολιασμό που εισήγαγε και εφαρμόσθηκε σε δεκάδες Χιλ. Στρατιωτικούς και ανθρώπους της Ελληνικής υπαίθρου.

Ο καθηγητής της Χειρουργικής Νικ. Αλιβιζάτος πρωτοστάτησε στην ίδρυση του σωματείου ‘’Κυανός Σταυρός’’ εκπαίδευσε εθελόντριες Α/Ν, επέβλεψε τις σιδηροδρομικές διακομιδές από Λάρισα προς Αθήνα και διεύθυνε τα Νοσοκομεία της πριγκίπισσας Ελένης  στην Έδεσσα και στο χάνι Εμίν Αγά κατά την τελική φάση των επιχειρήσεων της Ηπείρου.

Οι καθηγητές Παθολογίας Σπ Λιβιεράτος, Σπύρος Δοντάς, Αντ. Χρηστομάνος εκτός των άλλων θέσεων που εργάστηκαν προσέφεραν πολύτιμες υπηρεσίες στο Γ΄ Στρατ. Νοσοκ  Θεσσαλονίκης κατά τον Ελληνο-βουλγαρικό πόλεμο.

Ο καθηγητής Ουρολογίας Βαρθολομαίος Γκίζης εργάσθηκε ως Χειρουργός διευθυντής του  Πλωτού Νοσοκομείου ΑΛΒΑΝΙΑ.

Ο μετέπειτα καθηγητής της Χειρουργικής εφ. Ιατρός Πολύβιος Κορύλλος ανέπτυξε έντονη δραστηριότητα στα Νοσοκομεία του ΕΕΣ Θεσσαλονίκης, στο πλωτό Νοσοκομείο ΑΛΒΑΝΙΑ, στο Β΄ Στρατ. Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, στο Χάνι  Εμίν Αγά, και κατόπιν με το 2ο C Χειρουργείο στο Λιβούνοβο.

Τον εφ. Ανθυπίατρο Νικ. Σπαρούνη, μετέπειτα καθηγητή Χειρουργικής, συναντούμε σε πολλές πηγές ως δραστήριο έφεδρο Ανθυπίατρο σε ποικίλες  υγειονομικές μονάδες και Στρατ. Νοσοκομεία. Με τη λήξη του Πολέμου, έγινε πρόταση μονιμοποίησης  του ‘’μετά εντόνου συστάσεως περί της επιστημονικής ικανότητας τούτου’’ , από μέρους του Χωματιανού.

Τον εφ. Ανθυπίατρο  Γεώργιο Ν. Παπανικολάου, μετέπειτα διάσημο ερευνητή, ο οποίος εφεύρε και καθιέρωσε την μέθοδο της κυτταρολογικής διάγνωσης του τραχήλου της μήτρας (paptest).

Ο ιατρός Ανδρέας Καρκαβίτσας, από τους σημαντικότερους πεζογράφους της νεοελληνικής πεζογραφίας, έλαβε μέρος στις μάχες του Σαρανταπόρου και Γιαννιτσών.

Επίσης πολλοί ξένοι έγκριτοι ιατροί, κυρίως Χειρουργοί, συνέδραμαν την Ελληνικήν Υγειονομική Υπηρεσία κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Οι ξένοι αυτοί ιατροί είτε προσήλθαν αυθόρμητα είτε μετακλήθηκαν με χορηγία της Βασίλισσας Σοφίας. Ενδεικτικά αναφέρονται ο Γάλλος καθηγητής Μονπροφί που εργάστηκε στο νοσοκομείο του ΕΕΣ στη Θεσσαλονίκη το Οκτώβριο του 1912, ο Γερμανός καθηγητής Βολφ στο Μαράσλειο   Νοσοκομείο (Ιούλιο-Νοέμβριο   1913), ο Ελβετός ιατρός Μαγκόλι στο Α΄Στρατ. Νος Θεσσαλονίκης τον Ιούλιο 1913, ο Γερμανός χειρουργός Γκόλνταμερ στο Γ΄ Νοσοκ. Της Βασίλισσας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη.

Οι Ρώσοι ιατροί Ναπαλκόφ και Βολοτσίνοφ και ιατροί άλλων εθνικοτήτων  με τις αντίστοιχες εθνικές αποστολές.

Αξίζει να σημειωθεί ότι και ιατροί, πρώην αξιωματικοί του Τουρκικού Υγειονομικού Σώματος, προσέφεραν τις υπηρεσίες τους , όπως ο Ταλλάτ Εφέντι , διευθυντής του Λυσσιατρείου στο Οθωμανικό Στρατ. Νοσοκ. Θεσσαλονίκης , ο Ελληνικής καταγωγής τέως Αρχίατρος του Τουρκικού Στρατού Νικ. Βασιλειάδης , Οφθαλμίατρος, πρόσφερε αφιλοκερδώς τις ειδικές του υπηρεσίες στο Γ΄ Στρατ. Νοσοκ. Θεσσαλονίκης.

Αψευδές  τεκμήριο της προσφοράς των Ελλήνων Υγειονομικών στους Βαλκανικούς Πολέμους αποτελούν οι πεσόντες στο πεδίο της τιμής: εφ Ανθυπίατρος Γεώργιος Στεργίοπουλος στη μάχη του Σαρανταπόρου , εφ Ανθυπίατρος Νικ. Τζουράς και Βασ  Μπίλιας στη μάχη του Αμυνταίου και εφ Υπίατρος Ιωάννης Καρούζος στη μάχη της Δοϊράνης, καθώς και θανόντες κατά την εκτέλεση του καθήκοντος προς την πατρίδα Υγειονομικοί Αξιωματικοί θύματα της χολέρας και άλλων λοιμωδών νοσημάτων , μεταξύ των οποίων υπήρξαν 8 ιατροί ( 2 μόνιμοι και 6 έφεδροι ),ένας φαρμακοποιός (μόνιμος ) ένας κτηνίατρος (έφεδρος εκ  μονίμων) και ένας του Ναυτικού. Σημαντικός επίσης αριθμός από το νοσηλευτικό προσωπικό ( 56 υπαξιωματικοί κα οπλίτες )έπεσαν στο πεδίο της μάχης ή πέθαναν από λοιμώδη νοσήματα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το Υγειονομικό, αναλογικά με τη δύναμη του σε προσωπικό, κατετάγη μετά ο πεζικό σε αριθμό πεσόντων κατά τους βαλκανικούς Πολέμους.

Ενδεικτικό της αυτοθυσίας και του ηρωισμού ,τον οποίο επέδειξε το Υγειονομικό προσωπικό υπήρξε ο αριθμός των (23) τραυματιών στο πεδίο της μάχης. Εξάλλου και αρκετοί υγειονομικοί Αξιωματικοί νόσησαν από χολέρα και άλλα λοιμώδη νοσήματα.

 ΚΑΤΩΤΕΡΟ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ

Το μεγαλύτερο ποσοστό ων νοσοκόμων και τραυματιοφορέων ήσαν εθελοντές και μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται πολλοί φοιτητές της Ιατρικής από την Ελλάδα και τη διασπορά, αλλά και πτυχιούχοι ιατροί υπηρετούντες ως υπαξιωματικοί οι ως απλοί στρατιώτες.

ΕΘΕΛΟΝΤΡΙΕΣ Α/Ν

Μεταξύ των πρώτων συγκαταλέγονται αδερφές του ΕΕΣ και αρκετές κυρίες και δεσποινίδες της Αθηναϊκής κοινωνίας και άλλων πόλεων. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις μεταξύ των άλλων είναι η Αθηνά Μεσολωρά , η επιφανέστερη εθελόντρια του ΕΕΣ όλων των πολέμων , Βαλκανικών, Μικρασιατικής Εκστρατείας, Έπους 40. Η Ασπασία Ράλλη , κόρη του πρώην Πρωθυπουργού Κυριακούλη Μαυρομιχάλη που προκινδύνευσε στη γραμμή του πύρος στη μάχη του Δρίσκου και στα χέρια της οποίας πέθανε τραυματισμένος ο ποιητής Λορέντζος Μαβίλης. Η Άννα Παπαδοπούλου, αδερφή του Παύλου Μελά, η επονομασθείσα ‘’Μάννα του Στρατιώτου’’ την οποία συνάντησε στη Βέροια το πρωί της 27 Οκτωβρίου 1912 ο Μαρίνος Γερουλάνος , όπως αναφέρει στις ‘’Αναμνήσεις’’ του ,’’βρεγμένη και λασπωμένη ως τα γόνατα’’ να επιστρέφει από την ταφή  θανόντων τραυματιών.

Αξίζει να εξαρθεί η προσφορά των αλλοεθνών εθελοντριών και εθελοντών Νοσοκόμων από Αγγλία, Αμερική, Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ελβετία, Ιταλία, Ρωσία και Σουηδία. Μεταξύ των εθελοντών νοσοκόμων κα τραυματιοφορέων  πρέπει να κατατάξουμε και τους υπαλλήλους  των Τραπεζών Θεσσαλονίκης 50 περίπου τον αριθμό οι οποίοι μαζί με μαθητές των εκπαιδευτηρίων της πόλης συνέδραμαν στην υποδοχή και τη μεταφορά στα νοσοκομεία των μαζικών Α/Υ των πρώτων ημερών του Ελληνο-βουλγαρικού πολέμου , καθώς και πολλές κυρίες της Θεσσαλονίκης με πρωτεργάτριες την κ. Περικλέους Χατζηλαζάρου και διδα Δραγούμη , που οργάνωσαν σταθμό υποδοχής των τραυματιών στο Σιδ. Σταθμό Μοναστηρίου την ίδια χρονική περίοδο.

ΦΟΡΕΙΣ ΕΠΙΚΟΥΡΙΑΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ

Στους Βαλκανικούς Πολέμους συνέδραμαν φορείς  εγχώριοι και αλλοδαποί. Οι σπουδαιότεροι ήταν : Ο ΕΕΣ ,ο ΕΣ Θεσσαλονίκης , τα Νοσοκ. Της Βασίλισσας Σοφίας , των Πριγκιπισσών και ιδιωτών, ο Κυανούς Σταυρός, ποίκιλλα Νοσοκομεία Ιδιωτικής  Πρωτοβουλίας και οι ξένοι Ερυθροί Σταυροί.

Κύριος φορέας αρωγής της Υγειονομικής Υπηρεσίας κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους υπήρξε ο ΕΕΣ, υπό την Προεδρία του Ιωάννη Βαλαωρίτη, ο οποίος κατόρθωσε σε πολύ σύντομο διάστημα μετά την κήρυξη της επιστράτευσης να προετοιμασθεί και να συνδράμει το μαχόμενο Έθνος με την οργάνωση και αποστολή στο μέτωπο 3 κινητών χειρουργείων, την ίδρυση μονίμων Νοσοκομείων σε διάφορες πόλεις, στη λειτουργία Αποθήκης  νοσοκομειακού υλικού και Ραφείον  νοσοκομειακού ιματισμού, τη λειτουργία σχολής ταχύρυθμου εκπαίδευσης  Α/Ν, τη διάδοση της ιδέας της εθελοντικής προσφοράς νοσηλευτικών υπηρεσιών και τη διενέργεια εράνων (που απέδωσαν το εντυπωσιακό ποσό των 2.000.000 χρυσών δρχ).

Ο ΕΕΣ ίδρυσε 21 Νοσοκομεία τα οποία διακρίνονται σε Κινητά Χειρουργεία και Μόνιμα Νοσοκομεία, όπου αναπτύχθηκαν συνολικά 3.715 κλίνες.

ΤΟ Α΄ Κινητό χειρουργείο ,  70 κλινών με διευθυντή το Ν. Κωτσονόπουλο, χειρουργό του ‘’Ευαγγελισμού’’ με πλήρες νοσηλευτικό προσωπικό λειτούργησε διαδοχικά στην Κοζάνη, στα Σέρβια, την Πρέβεζα και στο Χάνι του Εμίν-Αγά.

ΤΟ Β΄ Κινητό Χειρουργείο ,επίσης 70 κλινών, με διευθυντή τον καθηγητή της Χειρουργικής Ιωαν. Γεωργιάδη, λειτούργησε και αυτό διαδοχικά στην Ελασσόνα, Κοζάνη, Αμύνταιο και Θεσσαλονίκη.

ΤΟ Γ΄ Κινητό Χειρουργείο, 25 κλινών με διευθυντή τον Ιατρό Γ. Φωτάκη του Νοσοκομείου της Άρτας, λειτούργησε στην Ήπειρο.

ΜΟΝΙΜΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ, αυτά  λειτούργησαν σε πολλές πόλεις και με δαπάνες του ΕΕΣ και εθελοντική προσφορά ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού. Μερικά απ’  αυτά δυνάμεως 100 κλινών (Λάρισα, Πρέβεζα, Αμφιλοχία, Χαλκίδα, Θήβα, Ιωάννινα λειτούργησαν για βραχύ διάστημα ενώ άλλα με μεγαλύτερο αριθμό κλινών (Βόλος, Πάτρα, Αθήνα, Θεσσαλονίκη, για μακρότερο χρονικό διάστημα και μερικά μέχρι το τέλος του 1913).Ένα από τα σπουδαιότερα ήταν αυτό που λειτούργησε στη Θεσσαλονίκη, στο κτίριο της πρώην Τουρκικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης ‘’Ιδαδιέ’’ και μετέπειτα κτίριο της φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, δυναμικότητας 1300 κλινών με διευθυντή τον Μαρίνο Γερουλάνο. Το Νοσοκομείο αυτό λειτούργησε μέχρι τέλους Αυγούστου 1913 και νοσήλευσε 2252 τραυματίες.

Ένας άλλος σημαντικός φορέας αρωγής της Υγειονομικής Υπηρεσίας κατά τον Ελληνο-βουλγαρικό πόλεμο υπήρξε ο Ερυθρός Σταυρός Θεσσαλονίκης, που δεν είχε καμία σχέση με τον ΕΕΣ και ιδρύθηκε ύστερα από πρόταση γιατρών της Θεσσαλονίκης, τις παραμονές του Ελληνο-βουλγαρικού πολέμου, υπό την προεδρία του Μητροπολίτου Γενναδίου. Συγκροτήθηκε αμέσως επιτροπή στην οποία πλην Ελλήνων, συμμετείχαν Οθωμανοί και Εβραίοι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης, η οποία εντός πενθημέρου (τέλος Ιουνίου  1913) συγκέντρωσε σημαντικό σε ποσότητα υλικό από κρεβάτια και λοιπά έπιπλα νοσοκομειακού εξοπλισμού, λευκά είδη, νοσοκομειακό ιματισμό και τρόφιμα από καταστήματα και κατοίκους της πόλης.

Από τους φορείς επικουρίας της Υγειονομικής Υπηρεσίας ιδρύθηκαν 11 Νοσοκομεία συνολικής δυνάμεως 1000 κλινών τα οποία στεγάστηκαν στα κτίρια διαφόρων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, ξενοδοχείων και αρχοντικών οικιών.

Άλλος φορέας επικουρίας ήταν τα Νοσοκομεία της Βασίλισσας Σοφίας και των Πριγκιπισσών και άλλων ιδιωτών.

Το πλωτό Νοσοκομείο ΑΛΒΑΝΙΑ 240 κλινών συντηρείτο κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου με δαπάνη της Πριγκίπισσας Μαρίας Βοναπάρτη.

Η Πριγκίπισσα Ελένη εξόπλισε Υγειονομικό Σιδηροδρομικό συρμό, και η βασιλομήτωρ Όλγα προσκάλεσε  ξένους ιατρούς, και Α/Ν για να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στα Στρατ. Νοσοκ.  Της Θεσσαλονίκης .

Την Υγειονομική Υπηρεσία συνέδραμε επίσης το σωματείο ‘’Κυανούς Σταυρός ‘’ που οργάνωσε ο καθηγητής  Ν. Αλιβιζάτος , διευθυντής της Πολυκλινικής Αθηνών, όπου νοσηλεύτηκαν τραυματίες του πολέμου.

Άλλοι φορείς ήταν η Ένωση Ελληνίδων, τα ιδιωτικά νοσοκομεία : Ζάννειο, Αρεταίειο, Συγγρού και άλλα, άλλων πόλεων.

Επίσης σημαντική ήταν η βοήθεια των ξένων Ερυθρών Σταυρών οι οποίοι προσέφεραν ιατρονοσηλευτικές αποστολές που βοήθησαν είτε Νοσοκομεία του ΕΕΣ είτε Στρατ. Νοσοκομεία : Αναφέρουμε το:

-        Ελβετικό Νοσοκομείο που λειτούργησε στην Πρέβεζα και Φιλιππιάδα.

-        Το Ιταλικό Κινητό Πολεμικό Νοσοκομείο που λειτούργησε στην Άρτα και Φιλιππιάδα.

-        Την αποστολή του Ολλανδικού  ΕΣ.

-        Τον Ρωσικό ΕΣ.

-        Τον Αγγλικό ΕΣ.

-        Τον Γερμανικό ΕΣ.

-        Τον Σουηδικό ΕΣ.

-        Τον Γαλλικό ΕΣ.

-        Το Χειρουργείο της Σμύρνης με τον χειρουργό Ψαλτώφ.

-        Το Νοσοκομείο του ΕΣ Αλεξανδρείας.