Print

Τα νέα χειρουργεία και η συμβολή τους στον αγώνα κατά την περίοδο των Βαλκανικών Πολέμων


Πολυράκης Γ.
Δημοσιεύθηκε στις
Posted in ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ ΤΕΥΧΟΣ ΕΠ' ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΩΝ 100 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΚΑΙ ΛΗΞΗ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΠΟΛΕΜΩΝ (1912 - 1913)
Pages 110-116

 

[εισήγηση στη Στρογγυλή Τράπεζα “Η συμβολή του Υγειονομικού στους Βαλκανικούς Πολέμους” (24ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων, Θεσσαλονίκη 18-20 Οκτωβρίου 2012)].





Πολυράκης Γιώργος

Ευχαριστώ τον Πρόεδρο της Επιστημονικής Ένωσης Υγειονομικών προερχομένων εκ των Ενόπλων Δυνάμεων που μου ανέθεσε την εισήγηση αυτή, δίνοντάς μου την ευκαιρία να συμμετάσχω στην Στρογγυλή Τράπεζα με θέμα «Η Υγιεονομική Υπηρεσία του Στρατού στους Βαλκανικούς Πολέμους». Θεωρώ την Στρογγυλή Τράπεζα τούτη ως ελάχιστο φόρο τιμής σ΄εκείνους τους γνήσιους απογόνους του Ιπποκράτη, που περιέθαλψαν τους τραυματίες και τις άλλες απώλειες υγείας κάτω από συνθήκες που δεν μπορούμε να διανοηθούμε εμείς που είχαμε την τύχη να μη βιώσουμε τη φρίκη ενός πολέμου. Το να τους θυμόμαστε είναι το ελάχιστο που οφείλουμε να κάνουμε γι΄αυτούς τους ανθρώπους, εμείς που ζούμε σε μιαν εποχή που πολλές αξίες έχουν χαθεί από το χρηματιστήριο της αγάπης, της ανθρωπιάς και της ευαισθησίας. Δυστυχώς, είμαστε ένας λαός που δεν διδάσκεται πάντα από την ιστορία του και που ξεχνάει πολλές φορές αυτούς στους οποίους οφείλει την ύπαρξή του. Αυτό λοιπόν που γίνεται σήμερα εδώ είναι μία εξαίρεση στην αδιαφορία και τη λησμονιά, που μέρα με τη μέρα πάνε να γίνουν, δυστυχώς, κανόνας ζωής.

Η οργάνωση της Υγειονομικής Υπηρεσίας και η λειτουργία της κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο έγινε σύμφωνα με το Β.Δ της 30ής Σεπτεμβρίου 1912 και οι ριζικές διαφοροποιήσεις σε σχέση με ό,τι ίσχυε μέχρι τότε αφορούσαν σε δύο υγειονομικούς σχηματισμούς της Ζώνης του Πρόσω: τα χειρουργεία και τα Νοσοκομεία εκστρατείας. Μέχρι τότε – και σύμφωνα με τον κανονισμό εκστρατείας του 1910 – τα χειρουργεία είχαν πολυάριθμο προσωπικό και πολυποίκιλο υλικό και αποτελούνταν από δύο τμήματα: Το «περιφορητόν», το οποίο ήταν υπεύθυνο για την περισυλλογή και την διακομιδή των τραυματιών και το «έμπεδον» το οποίο ήταν υπεύθυνο για την περίθαλψή των. Όμως τα χειρουργεία αυτά ήταν ιδιαίτερα δυσκίνητα και δεν μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στις απαιτήσεις του αγώνα και των δύο Βαλκανικών Πολέμων. Αρκεί να θυμηθούμε ότι ο Ελληνικός Στρατός κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο έφτασε νικηφόρος μέσα σε είκοσι μέρες από τη Λάρισα έως τη Θεσσαλονίκη, ενώ κατά τον Β’ Βαλκανικό Πόλεμο διήνησε μέσα σε 30 μέρες 300 περίπου χιλιόμετρα, πολεμώντας αδιάκοπα και πολλές φορές σε πολύ μεγάλο υψόμετρο.

            Με την τροποποίηση του Κανονισμού Εκστρατείας του 1912, καταργήθηκαν τα χειρουργεία παλαιάς συνθέσεως και, αντί αυτών, δημιουργήθηκαν τρεις νέοι υγειονομικοί σχηματισμοί:

            α. Τα ορεινά και πεδινά χειρουργεία

            β. Οι Μοίρες τραυματιοφορέων

            γ. Τα νοσηλευτικά Τμήματα

Με τον τρόπο αυτόν, τα Χειρουργεία έγιναν ευέλικτοι σχηματισμοί, οι οποίοι μπορούσαν να ακολουθήσουν ευχερώς τα μαχόμενα τμήματα.

Σε κάθε Μεραρχία υπήρχαν τρία Χειρουργεία. Ένα ακολουθούσε τις μάχιμες μονάδες. Ένα άλλο ακολουθούσε τα μεταγωγικά μάχης. Και ένα τρίτο τις εφοδιοπομπές της Μεραρχίας. Όταν σε ένα Χειρουργείο εισάγονταν τραυματίες που δεν μπορούσαν να διακομισθούν, τότε το Χειρουργείο αυτό μετέπιπτε στην κατηγορία νοσοκομείου εκστρατείας. Η μετάπτωση αυτή γινόταν με την προσκόλληση στο Χειρουργείο ενός Νοσηλευτικού Τμήματος, αλλά η λειτουργία του ήταν μικρής διάρκειας και συγκεκριμένως μέχρι την ημέρα που διεκομίζονταν τα σοβαρά περιστατικά. Μέχρι τότε βέβαια το Χειρουργείο αντικαθίστατο από άλλο εφεδρικό στην γραμμή των Πρόσω.

Στα Ορεινά Χειρουργεία (ή χειρουργεία Α’ τύπου), η μεταφορά των υλικών γινόταν αποκλειστικά με ημιόνους. Στα Πεδινά Χειρουργεία (ή χειρουργεία Β' τύπου), η μεταφορά των υλικών γινόταν με άμαξες. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, τα Ορεινά Χειρουργεία αναφέρονταν συντετμημένα ως Χειρουργεία 1Α, 2Α, 3Α ή Α1, Α2, Α3 και τα Πεδινά Χειρουργεία ως Χειρουργεία 1Β, 2Β, 3Β ή Β1, Β2, Β3. Η σύνθεση και των δύο τύπων χειρουργείων τόσο σε προσωπικό όσο και σε υλικά, ήταν όμοια. (Πίνακες 1 & 2). Κατά τη διάρκεια του Β΄Βαλκανικού Πολέμου χρησιμοποιήθηκε και το Χειρουργείο C, η σύνθεση του οποίου σε προσωπικό και υλικό ήταν περίπου ίδια με των χειρουργείων τύπου Α' και Β'.

Η Μοίρα Τραυματιοφορέων είχε ως αποστολή την διακομιδή των τραυματιών από το πεδίον της μάχης μέχρι τη Ζώνη των Μετόπισθεν. Υπήρχαν δύο τύποι Μοιρών, η Μοίρα Τραυματιοφορέων Μεραρχίας και η αντίστοιχη Στρατιάς ή Σώματος. Αξιοσημείωτο είναι ότι στη σύνθεση των Μοιρών αυτών προβλεπόταν και ένας κτηνίατρος χωρίς όμως να αποσαφηνίζεται η αποστολή του και χωρίς να υπάρχει δυνατότητα κάλυψης αυτών των θέσεων, επειδή δεν υπήρχε ο απαραίτητος αριθμός κτηνιάτρων.

Αυτά σε γενικές γραμμές για τα χειρουργεία, επειδή είναι αδύνατον να επεκταθώ σε λεπτομέρειες για το καθένα εξ΄αυτών και μάλιστα εντός χρόνου που θα είναι αδύνατον να εξαντληθεί. Θα αναφερθώ όμως -και πάλι εν περιλήψει- στο Β11 Πεδινό Χειρουργείο, το οποίο ήταν μία από τις μονάδες του υγειονομικού που πρόσφεραν τα μέγιστα στους Βαλκανικούς Πολέμους. Και είναι ευτύχημα που τα "Πεπραγμένα" του έχουν γραφεί όχι με ξερή στρατιωτική γλώσσα αλλά με τη γλώσσα δύο ταλαντούχων αφηγητών που υπηρέτησαν στο χειρουργείο αυτό. Από την διακεκριμένη ελληνίδα νοσοκόμο Ευφροσύνη Δουλγέρωφ και τον έφεδρο ανθυπίατρο Διονύσιο Μαρκόπουλο.

Το Β11 Χειρουργείο συγκροτήθηκε στην Αθήνα στις 18 Οκτωβρίου 1912 και στις 21 Οκτωβρίου έφθασε στη Λάρισα, με πρόθεση να χρησιμοποιηθεί στον αγώνα στη Δυτική Μακεδονία. Η ταχεία όμως προέλαση του στρατού άλλαξε τα σχέδια και έτσι το χειρουργείο αυτό έφτασε στη Θεσσαλονίκη, στις 28 Οκτωβρίου. Διευθυντής του ήταν ο έφεδρος ιατρός Πολύβιος Κορύλλος, χειρουργός, υφηγητής του Πανεπιστημίου των Παρισίων. Η προσφορά του Χειρουργείου τούτου στον αγώνα υπήρξε ανεκτίμητη. Στις 4 Ιανουαρίου 1913 το χειρουργείο μεταφέρεται στην Ήπειρο και η Δουλγέρωφ, προϊσταμένη των νοσοκομείων του ΕΕΣ, ζήτησε από το Γενικό Στρατηγείο να της επιτρέψει να προσφέρει τις υπηρεσίες της στο Β11 στην πρώτη γραμμή. Το αίτημά της έγινε δεκτό και έτσι αναδείχτηκε η πρώτη Ελληνίδα νοσοκόμος, η οποία υπηρέτησε σε χειρουργείο εκστρατείας στους βαλκανικούς πολέμους. Το Χειρουργείο στις 15 Ιανουαρίου αναπτύχθηκε στην περιοχή Εμίν Αγά, όπου και λειτούργησε μέχρι το τέλος του πολέμου.

Το Β11 Χειρουργείο στο Εμίν Αγά πέτυχε πλήρως την αποστολή του, όχι μόνο χάρη στον εξαιρετικό εξοπλισμό και την επάνδρωσή του, αλλά κυρίως χάρη στο ζήλο και την αυταπάρνηση με την οποία, όπως τονίζει η Δουλγέρωφ, εργάστηκε το σύνολο του προσωπικού του. Όλοι οι βαριά τραυματισμένοι χειρουργήθηκαν από τον Κορύλλο, με αποτελέσματα όχι και τόσο καλά. Η διεγχειρητική και μετεγχειρητική θνητότητα των τραυμάτων κρανίου, σπονδυλικής στήλης και κοιλίας, ήταν μεγάλη, κάτι για το οποίο ευθύνονταν οι κακές συνθήκες ασηψίας, μέσα σε ακατάλληλες σκηνές, με φωτισμό από λάμπες, κάτω από τις οποίες χειρουργούνταν οι τραυματίες. Αργότερα, το Β11 Χειρουργείο μεταφέρθηκε και πάλι στη Θεσσαλονίκη και στις 19 Ιουνίου, με την έναρξη του ελληνοβουλγαρικού πολέμου, ανέλαβε και πάλι δράση, ακολουθώντας κατά πόδας τον προελαύνοντα στρατό. Συνολικά νοσήλευσε περίπου 7.500 τραυματίες. Αριθμός εντυπωσιακός που ισούται προς το 1/4 του συνόλου των τραυματιών του ελληνοβουλγαρικού πολέμου.

Θα τελειώσω μ΄αυτό που γράφει στην έκθεσή του ο Σόλων Χωματιανός για τους εκατοντάδες γιατρούς -χειρουργούς στην πλειονότητα- από την Ελλάδα και την ομογένεια από το εξωτερικό που ήλθαν εθελοντικώς να υπηρετήσουν την πατρίδα, οι οποίοι «προσήλθον οικειοθελώς και άνευ επιτακτικής υποχρεώσεως, εις απλούν αίσθημα φιλοπατρίας υπείκοντες». Αλλά θα παραμείνω για λίγο και σ΄αυτούς, αλλά και σ΄εκείνους που ήταν στρατευμένοι. Τους κινούσε η αγάπη για την πατρίδα, ναι -ένα ιδανικό που στις μέρες μας λοιδωρείται από πολλούς "προοδευτικούς"- αλλά και το γεγονός ότι αισθάνονταν γνήσιοι απόγονοι του Ιπποκράτη και νόμιμοι κληρονόμοι των μηνυμάτων του. Και ως γνήσιοι απόγονοι του Ιπποκράτη -τον οποίο συναντούμε όλο και πιο σπάνια στις μέρες μας- δεν είδαν ποτέ τον πάσχοντα συνάνθρωπο ως μια απρόσωπη βιοχημική σύνθεση, ντυμένη στη φόρμα ενός σαρκικού περιβλήματος, πάνω στην οποία είναι γραμμένη ημερομηνία λήξης. Είμαι βέβαιος, σα να τους έχω ζήσει, ότι πολλές φορές, ένας έκαστος εξ αυτών θα αισθάνθηκε ότι ήταν ένας παντοδύναμος, μικρός Θεός. Κι άλλες τόσες φορές πάλι, κάθε ένας απ΄αυτούς, τη στιγμή που θα έσβηνε στα χέρια του η ζωή ενός τραυματισμένου παιδιού, το οποίο θα ήταν ανθρωπίνως αδύνατον να σώσει, θα είχε σκεφτεί με συντριβή ότι ήταν όχι ένας παντοδύναμος Θεός αλλά ένα φθαρτό ανθρωπάκι. Κι όταν το σκέφτομαι, είναι σα να ακούω τη σκέψη του εκείνες τις στιγμές: "Ευλογημένη η δύναμή μου" λέει η σκέψη του στο μυαλό μου "να σώζω μια ανθρώπινη ζωή -αλλά τρισευλογημένη η αδυναμία μου που σε στιγμές έπαρσης με προσγειώνει, κάνοντάς με να θυμηθώ ότι όσο και να είμαι γιατρός, είμαι απλώς ένας άνθρωπος. Ένας άνθρωπος που αποτελεί το Άλφα και το Ωμέγα του μεγάλου και υπέροχου μυστηρίου της Δημιουργίας".

Πίνακας 1

Σύνθεση Ορεινού και Πεδινού Χειρουργείου

 

Ορεινό

Χειρουργείο

Τύπου Α’

Πεδινό

Χειρουργείο

Τύπου Β’

 

Αξ/κοί

Ίπποι

Αξ/κοί

Ίπποι

Α’ Προσωπικό

ΑΞΙΩΜΑΤΙΚΟΙ

Επίατροι ή Ιατροί

1

1

1

1

Υπίατροι ή Ανθυπίατροι

5

5

5

5

Υποφαρμακοποιοί ή Ανθ/ποιοί

1

1

1

 

Αξ/κοί οικονομικοί (Υπ/γοί ή Ανθ/γοί)

1

 

1

 

ΟΠΛΙΤΕΣ

Απόσπασμα νοσοκόμων

 

 

 

 

Υπαξιωματικοί

2

 

4

 

Δεκανείς

3

 

9

 

Στρατιώτες

30

 

30

 

Απόσπασμα μεταγωγικού:

 

 

 

 

Στρατιώτες

27

 

15

 

Β’ Οχήματα, Ίπποι, Ημίονοι

Άμαξες μεταφοράς τραυματιών

 

 

1

1

Άμαξες μεταφοράς υλικών

 

 

5

5

Ημίονοι για θώκους & κλίνες

 

2

 

2

Ημίονοι μεταφοράς υλικού

 

28

 

9

 

Πηγή: ΒΔ 30-9-1912 Περί προσωρινής τροποποιήσεως της εν εκστρατεία Υγειον.Υπ/σίας ΦΕΚ 311/1912


Πίνακας 2

Υλικά Χειρουργείων

 

Υλικά

Χειρουργείο

Τύπου

Α’ & Β1

Τύπου

C2

Σάκκοι αυτοτελών επιδέσεων τύπου Α΄: 200, Β΄: 700 και C': 100

 

 

Κλινοσκεπάσματα

40

 

Τραπέζια πτυσσόμενα

 

2

Χειρουργική τράπεζα πτυσσόμενη

 

1

Κιβώτια χειρουργικών εργαλείων, ζεύγη

2

 

Κιβώτιο συμπληρωματικών εργαλείων, ζεύγη

1

 

Κάλαθοι χειρουργικών εργαλείων, φαρμακευτικού υλικού, ναρθήκων, ειδών επίδεσης, ειδών καθαριότητας, φωτισμού μαγειρείου, γραφείου και ιματισμού. (Οι κάλαθοι χειρουργικών εργαλείων, τρεις τον αριθμό, περιέχουν αποκλειστικά χειρουργικά εργαλεία, που είναι τοποθετημένα σε δεκατέσσερις μεταλλικές θήκες).

 

20

Διάφορα τρόφιμα, σε διάφορα κιβώτια3

 

 

Γάλα συμπυκνωμένο εις κιβώτια

 

2

Σκηνές

2

2

Φορεία τραυματιών

18

16

Υποστηρίγματα φορείων

 

2

Θωκοφόρα σάγματα, ζεύγη (ή 2 ζεύγη κλινοφόρων σαγμάτων)

6

 

Σάγματα

20

 

Κιβώτια κοινού υλικού, ζεύγη

1

 

Βαρέλια ύδατος

2

2

Δελτία διαγνώσεως (500 λευκά και 500 ερυθρά)

1.000

 

 

1: ΒΔ 30-9-1912 Περί προσωρινής τροποποιήσεως της εν εκστρατεία Υγειονονομικής Υπηρεσίας ΦΕΚ 311/1912, τ.Α’.

2: ΔΙΣ, Φ.1679/Η/1 Περί της Υγειονομικής Υπηρεσίας κατά τους πολέμους 1912-1913.

3: Δεν προσδιορίζονται τα είδη και η ποσότητα.


  1. Νικ.Δ.Σχίζας, Ταξιάρχης Υ1.ε.α. Το Β11 (11ο ΠΕΔΙΝΟ) Χειρουργείο στους Βαλκανικούς πολέμους. Η δράση του Υγειονομικού στη ζώνη ενεργείας των μονάδων, όπως προκύπτει από τις εκθέσεις πεπραγμένων του Β11 Χειρουργείου.
  2. Ευφρ.Δουλγέρωφ. Έκθεσις περί των πεπραγμένων υπό του Χειρουργείου Β11 κατά τον Ελληνοτουρκικόν πόλεμον. Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ) Φ.1679/Ζ/1.
  3. Διονύσιος Μαρκόπουλος. Χρονογραφικαί παρατηρήσεις επί της Υγειονομικής Υπηρεσίας και κυρίως επί της δράσεως του Χειρουργείου Β11 επί των δύο πολέμων. ΔΙΣ Φ.1679/Ζ/1.
  4. Ν.Δ.Σχίζας. Η Υγειονομική Υπηρεσία του Στρατεύματος κατά τους Βαλκανικούς πολέμους. Ιστορία της Στρατιωτικής Ιατρικής στην Ελλάδα, Επιστημονική Ένωση Υγειονομικών Ενόπλων Δυνάμεων, Αθήνα 2000, σς.65-87.
  5. Αλ.Καρδούλης. Η οργάνωση, ανάπτυξη και λειτουργία των Υγειονομικών μονάδων κατά τους Βαλκανικούς πολέμους, 16ο Ιατρικό Συνέδριο Ενόπλων Δυνάμεων (ΙΣΕΔ) Θεσσαλονίκη 1996. Πρακτικά, σ.186.
  6. Σταμάτιος Αντωνιάδης. Εκστρατεία 1912-1913: Στρατιά Ηπείρου/Υγειονομική Υπηρεσία. ΔΙΣ Φ.1622/ΣΤ/1.
  7. Γρ.Σκαμπαρδώνης. Η συστράτευση των υγειονομικών δυνάμεων του Έθνους στους βαλκανικούς πολέμους. Η προσφορά κοινωνικών δυνάμεων επικουρίας – η βοήθεια των ξένων Ερυθρών Σταυρών. Πρακτικά 16ου Ι Σ Ε Δ, Θεσσαλονίκη 1996, σ.206.
  8. Π.Μανούσος, Κ.Σάββας, Έκθεσις περί της κατά το θέρος του 1913 εις Μακεδονίαν εκσκηψάσης χολέρας και του αντιχολερικού εμβολιασμού. ΔΙΣ Φ.1679/Η/Ε.
  9. Δ.Καλλίμαχος. Από το Στρατόπεδον. Η εποποιία του ελληνοβουλγαρικού πολέμου. Εκ του ημερολογίου του Δ.Καλλινίκου, ιεροκήρυκος της Ε’ Μεραρχίας. Κάιρο, 1914

Σόλων Ν.Χωματιανός. Έκθεσις της διευθύνσεως της Υγειονομικής υπηρεσίας των μετόπισθεν Μακεδονίας περί της δράσεως της Υγειονομικής Υπηρεσίας κατά την διάρκειαν αμφοτέρων των πολέμων, ΔΙΣ Φ.1612/Α