Εκτύπωση

Οι Αλλεργικές Παθήσεις στην Ελλάδα



Καταχωρήθηκε σε ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΕΝΟΠΛΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΑΛΛΕΡΓΙΕΣ, Η ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΤΟΥ 21ΟΥ ΑΙΩΝΑ (ΤΕΥΧΟΣ 1)
Σελίδες 11-16





Δημήτριος Βούρδας1*, Χρήστος Γρηγορέας2

1Ασμχος (ΥΙ), Αλλεργιολόγος, Διευθυντής Αλλεργιολογικού Τμήματος 251 Γενικού Νοσοκομείου Αεροπορίας, Αθήνα

2 Απχος (ΥΙ) ε.α, Αλλεργιολόγος, Επίτιμος Διευθυντής Διεύθυνσης Υγειονομικού Γενικού Επιτελείου Εθνικής Άμυνας, Αθήνα

 

Άρθρο ανασκόπησης

Περίληψη

Στο άρθρο, γίνεται προσπάθεια, λαμβάνοντας υπόψη τα βιβλιογραφικά επιδημιολογικά δεδομένα που έχουν δημοσιευθεί ή ανακοινωθεί, να σκιαγραφήσουμε τα βασικά επιδημιολογικά δεδομένα των σημαντικότερων αλλεργικών παθήσεων που αφορούν τη χώρα μας. Βασικός πυλώνας της προσπάθειας αυτής θα αποτελέσουν οι μελέτες που έχουν διενεργηθεί στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 Γενικού Νοσοκομείου Αεροπορίας (251 ΓΝΑ), από το 1987 έως σήμερα, αφού ως Στρατιωτικό Νοσοκομείο έχει το πλεονέκτημα της διεξαγωγής τέτοιων εργασιών για προφανείς λόγους.

Λέξεις Κλειδιά: Αλλεργικές παθήσεις, Επιδημιολογία, Ελλάδα

Summary

Vourdas D., Grigoreas C (Athens): Allergic Diseases in Greece

In the article, an attempt is made, taking into account the epidemiological literature data published or announced, to outline basic epidemiological data of major allergic diseases involving our country. The basic element of this effort will be the studies carried out in the Allergy Department of 251 Air Force General Hospital (251 General Hospital), from 1987 until today, as a Military Hospital has the advantage of carrying out such studies for obvious reasons.

Keywords: Allergic diseases, Epidemiology, Greece

Κυρίως Άρθρο

1. Εισαγωγή

Ο διαρκώς παγκόσμιος αυξανόμενος επιπολασμός της Αλλεργικής Ρινίτιδας, του Άσθματος και του Ατοπικού Εκζέματος, καθορίζεται πλέον ως ‘Αλλεργική Επιδημία – AllergyEpidemic’. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων, ενώ στην αρχή, τουλάχιστον τα αναπνευστικά αλλεργικά νοσήματα, ήταν προνόμιο των ανεπτυγμένων χωρών και των υψηλών εισοδημάτων , τις τελευταίες δεκαετίες φαίνεται να επηρεάζουν και τα χαμηλότερα εισοδήματα και τις ‘υπό ανάπτυξη’ χώρες (1).

Στη συνέχεια του άρθρου, θα προσπαθήσουμε, λαμβάνοντας υπόψη τα βιβλιογραφικά επιδημιολογικά δεδομένα που έχουν δημοσιευθεί ή ανακοινωθεί, να σκιαγραφήσουμε τα βασικά επιδημιολογικά δεδομένα των σημαντικότερων αλλεργικών παθήσεων που αφορούν τη χώρα μας. Βασικός πυλώνας της προσπάθειας αυτής θα αποτελέσουν οι μελέτες που έχουν διενεργηθεί στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 Γενικού Νοσοκομείου Αεροπορίας (251 ΓΝΑ), από το 1987 έως σήμερα, αφού ως Στρατιωτικό Νοσοκομείο έχει το πλεονέκτημα της διεξαγωγής τέτοιων εργασιών για προφανείς λόγους.

2. Ατοπική Ευαισθητοποίηση (ΑΕ) σε ασθενείς με Εποχιακή Αναπνευστική Αλλεργία (Ρινίτιδα/ Άσθμα)

Η ανίχνευση του είδους της ευαισθητοποίησης στις γύρεις των υπευθύνων φυτών, σε ασθενείς με Εποχιακή Αναπνευστική Αλλεργία (ΕΑΑ), μπορεί να γίνει αξιόπιστα κυρίως με τη χρήση των Δερματικών Δοκιμασιών (ΔΔ). Είναι λογικό ότι η συχνότητα ευαισθητοποίησης στις διάφορες γύρεις, διαφοροποιείται από χώρα σε χώρα ή ακόμη και ανάμεσα σε περιοχές της ίδιας χώρας ανάλογα με την τοπική βλάστηση, η οποία διαμορφώνεται κυρίως από τις κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν.

Από το Νοέμβριο του 1987 έως το Νοέμβριο του 1992 (5 έτη), μελετήθηκαν στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 ΓΝΑ 791 άτομα με ΕΑΑ και θετικές ΔΔ μόνο σε αεροαλλεργιογόνα γύρεων (τόπος κατοικίας, οι περισσότεροι στην Αττική και οι υπόλοιποι από Νότια – Κεντρική Ελλάδα και νησιά). Στο σύνολο των εξετασθέντων τα αλλεργιογόνα γύρεων που ευαισθητοποιούν περισσότερο συχνά διαπιστώθηκε ότι ήταν: 1) τα αγρωστώδη-Grasses(70,5%), 2) η ελιά (57,3%) και 3) Περδικάκι-Parietaria(37%). Οι άλλες γύρεις ακολουθούν σε μικρότερη συχνότητα (2).

Ενδιαφέρον παρουσιάζει όμως το γεγονός ότι φαίνεται στη χώρα μας να έχουμε μία μεταβολή της συχνότητας ευαισθητοποίησης στις παραπάνω γύρεις με την πάροδο των χρόνων. Πιο συγκεκριμένα, σε δείγμα 1375 ασθενών με ΕΑΑ που εξετάσθηκαν στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 ΓΝΑ από το 1987 έως το 1995, προκύπτει μη μεταβολή της παραπάνω συχνότητας για τις γύρεις των αγρωστωδών και της ελιάς, αλλά σαφής αύξηση της συχνότητας ευαισθητοποίησης στη γύρη της Parietaria. Έτσι, ενώ για το έτος 1987 έχουμε συχνότητα ευαισθητοποίσης για την Parietaria30,3%, το 1991 41,6% και το 1995 αύξηση σε 60,1%. Μπορεί δηλαδή, με άλλα λόγια, η Parietaria, να αναδειχθεί σε εθνικό μας αεροαλλεργιογόνο! (3).

Σε μία άλλη μελέτη, με τη συμμετοχή 701 ατόμων ηλικίας 18-29 ετών, μελετήθηκε η επίδραση του περιβάλλοντος, που σχετίζεται με τον τόπο γέννησης-διαμονής μέχρι την ηλικία των 18 ετών, στην ΑΕ σε ένα μη επιλεγμένο πληθυσμό νεαρών ενηλίκων της Πολεμικής Αεροπορίας, οι οποίοι προέρχονταν από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας (Αθήνα-Πειραιά, αστικά κέντρα, ημιαστικές-αγροτικές περιοχές). Τα άτομα που γεννήθηκαν και διαβίωσαν στην Αθήνα- Πειραιά παρουσίασαν ΑΕ σε υψηλότερο ποσοστό (35,6%) συγκριτικά με τα άτομα από αστικά κέντρα (28,9%) και αγροτικές περιοχές (21,4%). Όσον αφορά τα αεροαλλεργιογόνα των ΔΔ η διαφοροποίηση ήταν σημαντική για τις γύρεις: 1) των αγρωστωδών: Αθήνα- Πειραιά (22,8%) έναντι αστικών κέντων (13,2%) και αγροτικών περιοχών (5,8%) και 2) της ελιάς: Αθήνα- Πειραιά (13,9%) έναντι αστικών κέντων (6,6%) και αγροτικών περιοχών (6,2%). Για τα άλλα αεροαλλεργιογόνα (περδικάκι, ακάρεα οικιακής σκόνης, γάτα, σκύλος, μύκητας Alternaria), η διαφορά δεν ήταν στατιστικά σημαντική ανάμεσα στις τρεις ομάδες των εξετασθέντων (4). Φαίνεται δηλαδή ότι παράγοντες του περιβάλλοντος που σχετίζονται πιθανώς με τη ρύπανση αστικού τύπου και τον τρόπο ζωής μπορεί να επηρεάσουν σημαντικά την ανάπτυξη ΑΕ.

3. Εποχιακή Αλλεργική Ρινίτιδα (ΕΑΡ)

Σε μελέτη που εκπονήθηκε το 1988, ο επιπολασμός της ΕΑΡ σε τυχαία επιλεγμένα άτομα (Ν=1187), που προήλθαν από το μόνιμο προσωπικό εδάφους της Πολεμικής Αεροπορίας, είχε βρεθεί ότι ήταν 5,8% (5). Σε μία άλλη μελέτη, η οποία ουσιαστικά αποτελεί συνέχεια της πρώτης (διενεργήθηκε με παρόμοια μεθοδολογία σε παρόμοιο μέγεθος πληθυσμού, με το ίδιο ερωτηματολόγιο), το ποσοστό της ΕΑΑ, ανήλθε σε 27,5% (άνοδος 374%) !!!. Η αύξηση αυτή διαπιστώθηκε σε όλες τις ομάδες ηλικίας στον πληθυσμό των ενηλίκων που μελετήθηκε. Η παραπάνω εντυπωσιακή αύξηση στον επιπολασμό της ΕΑΡ στη διάρκεια των 10 ετών προκαλεί ερωτηματικά και προβληματισμό για τους πιθανούς παράγοντες που μπορεί να σχετίζονται ή να συμβάλουν σε αυτήν (6).

Όσον αφορά την παρουσία Μη Αλλεργικής Ρινίτιδας (ΜΑΡ)  σε σχέση με αυτή της Αλλεργικής Ρινίτιδας (ΑΡ), σε μελέτη που έγινε από το 1986 έως το 1997, με τη συμμετοχή 2656 ασθενών με διάγνωση Χρονίας Ρινίτιδας, το ποσοστό της ΜΑΡ ήταν 19%, ενώ της ΑΡ 81%. Σημειώνεται ότι η διάγνωση της ΜΑΡ εμφανίζεται με μεγαλύτερη συχνότητα στις γυναίκες συγκριτικά με τους άντρες και σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας συγκριτικά με τα άτομα μικρότερης ηλικίας (παιδιά και νεαροί ενήλικες) (7).

4. Βρογχικό Άσθμα (ΒΑ)

Με σκοπό τη δαιπίστωση της συχνότητας του Βρογχικού Άσθματος (ΒΑ), μελετήθηκε ένα τυχαίο αντιπροσωπευτικό δείγμα πληθυσμού από 3333 άτομα, ηλικίας 20-60 ετών, που ανήκαν στο μόνιμο προσωπικό εδάφους της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας. Συνολικά διαπιστώθηκαν 141 άτομα με ΒΑ (συχνότητα 4,2%). Η συχνότητα εμφάνισης του ΒΑ με την πάροδο της ηλικίας δεν παρουσίασε διαφορές. Αλλεργικό ΒΑ διαπιστώθηκε σε 114 άτομα (3,4%). Από αυτούς το 1,5% είχε Εποχιακό Αλλεργικό ΒΑ και οι υπόλοιποι (1,95%) Συνεχές Αλλεργικό ΒΑ. Μη Αλλεργικό (ενδογενές) ΒΑ, διαπιστώθηκε σε ποσοστό 0,8% (8).

Σέ άλλη μελέτη με σκοπό να μελετηθεί η σχέση που μπορεί να έχει η ηλικία στη συχνότητα ατοπίας σε ασθενείς με ΒΑ, μελετήθηκαν 2108 ασθενείς που ανήκαν σε διαφορετικές ηλικιακές ομάδες. Η συχνότητα της ατοπίας στους ασθματικούς ασθενείς παρουσιάζει μεγάλη διαφοροποίηση ανάμεσα στις διάφορες ηλικιακές ομάδες. Το ποσοστό της ατοπίας είναι σχετικά χαμηλό στα μικρά παιδιά έως ηλικίας 4 ετών, αυξάνεται σταδιακά με την πάροδο της ηλικίας, κορυφώνεται στους εφήβους-νεαρούς ενήλικες, παραμένει σε υψηλά ποσοστά μέχρι την ηλικία των 39 ετών, ενώ μετά την ηλικία των 40 ετών ακολουθεί σαφώς πτωτική τάση (9).

Τέλος, σε άλλη Ελληνική μελέτη σε παιδιά με ΒΑ στην πόλη της Πάτρας, το ποσοστό του ολικού ΒΑ από 8% το 1993 αυξήθηκε σε 12,3% το 2003, ενώ το ποσοστό του ενεργού παρόντος ΒΑ από 1,5% το 1978 αυξήθηκε σε 6,9% το 2003 (10).

5. Ανεπιθύμητες Δερματικές Αντιδράσεις από Φάρμακα (ΑΔΑ)

Σε διενεργούμενη μελέτη με σκοπό να διαπιστωθεί το είδος των φαρμάκων που προκαλούν συχνότερα ΑΔΑ, καθώς και ο τύπος των κλινικών εκδηλώσεων, μελετήθηκαν 665 περιστατικά με φαρμακευτικές ΑΔΑ. Στη μελέτη συμπεριλήφθηκαν όλες οι φαρμακευτικές ΑΔΑ που διαγνώσθηκαν στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 ΓΝΑ, σε συνεργασία με τη Δερματολογική Κλινική, κατά τη διάρκεια 12 ετών (1987-1998).

Οι υπεύθυνες κατηγορίες φαρμάκων που προκάλεσαν ΑΔΑ ήταν, κατά σειρά συχνότητας: 1) Αντιμικροβιακά (49,2%), 2) Αναλγητικά-αντιπυρετικά (30,8%), 3) Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη (10,8%), 4) Σκιαγραφικές ουσίες (1,8%), 5) Μυοχαλαρωτικά (1,2%) 6) Φάρμακα επιδρώντα στην κινητικότητα του γαστρεντερικού (1,2%), 7) Αντισυλληπτικά (1,1%), 8) Αντιυπερτασικά – αμαστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης (1,1%), 9) Αντιεπιληπτικά (0,7%), 10) Αντιμυκητιασικά (0,6%).

Οι ομάδες των αντιμικροβιακών φαρμάκων που πρικάλεσαν ΑΔΑ ήταν, κατά σειρά συχνότητας: 1) Κεφαλοσπορίνες (42,2%), 2) Αμπικιλλίνη και συναφείς β-λακτάμες (18,1%), 3) Σουλφοναμίδες (12,2%), 4) Αναστολείς των β-λακταμασών (9,5%), 5) Πενικιλλίνη και αντισταφυλοκοκκικές πενικιλλίνες (5,8%), 6) Τετρακυκλίνες (5,5%), 7) Κινολόνες (2,2%), 8) Λινκοζαμίδες (1,2%), 9) Ιμιδαζόλια (1,2%), 10) Μακρολίδες (0,9%).

Σημειώνεται ότι η πλέον συχνή φαρμακευτική ουσία που διαπιστώθηκε ότι ευθύνεται για ΑΔΑ ήταν το ακετυλοσαλικυλικό οξύ.

Οι κλινικές εκδηλώσεις των ΑΔΑ, κατά σειρά συχνότητας, ήταν: 1) Κνίδωση + Αγγειοοίδημα (43,8%), 2) Κνίδωση (26,8%), 3) Αγγειοοίδημα (10,7%), 4) Αναφυλαξία (6,3%), 5) Κηλιδοβλατιδώδες εξάνθημα (6,3%), 6) Αντίδραση ‘ τύπου ορονοσίας’ (2,1%), 7) Σύνδρομο Stevens-Johnson(0,9%), 8) Φωτοδερματίτιδα (0,9%), 9) Αγγειίτιδα (0,6%), 10) Σταθερό φαρμακευτικό εξάνθημα (0,6%), 11) Οζώδες ερύθημα (0,6%), 12) Πολύμορφο ερύθημα (0,3%).

Συμπερασματικά, τα αντιμικροβιακά (συχνότερα οι κεφαλοσπορίνες και τα λοιπά αντιβιοτικά της β-λακτάμης), τα αναλγητικά-αντιπυρετικά (ακετυλοσαλικυλικό οξύ) και υτα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα, ευθύνονται για την συντριπτική πλειοψηφία των ΑΔΑ (90,8%). Το 81,3% των ΑΔΑ από φάρμακα εκδηλώνονται με Κνίδωση, Αγγειοοίδημα. Οι σοβαρές κλινικές εκδηλώσεις αντιπροσωπεύουν το 10,3% των φαρμακευτικών ΑΔΑ (11).

6. Αναφυλαξία

Σε μελέτη που έγινε, με σκοπό την καταγραφή των αιτιολογικών παραγόντων που ευθύνονται για την πρόκληση αναφυλαξίας, συμμετείχαν 909 ασθενείς που εξετάσθηκαν στο Αλλεργιολγικό Τμήμα του 251 από το 1987 έως το 2004. Τα υπεύθυνα αίτια, κατά σειρά συχνότητας, ήταν:

1)      Τροφές σε ποσοστό 34% (ξηροί καρποί, θαλασσινά οστρακοειδή, αυγό, ψάρι και γάλα, στη συντριπτική πλειοψηφία)

2)      Άσκηση σε ποσοστό 20,6% (τροφοεξαρτώμενη αναφυλαξία από άσκηση στο 26,2% και μη σχετιζόμενη με τροφές στο υπόλοιπο 73,8%).

3)      Νυγμοί Υμενοπτέρων σε ποσοστό 20,5% (μέλισσα σε ποσοστό 43,5% και σφήκα σε ποσοστό 45,2%).

4)      Φάρμακα σε ποσοστό 10,4% ( με κύριους υπεύθυνους το ακετυλοσαλικυλικό οξύ, τα σκιαγραφικά μέσα, το μεφαμαινικό οξύ και τα αντιβιοτικά της β-λακτάμης)

5)      Ανοσοθεραπεία σε ποσοστό 7,2%

6)      Εκ ψύχους σε ποσοστό 1,8%

7)      Από λάστιχο (latex) σε ποσοστό 0,3%

8)      Σχετιζόμενη με την έμμηνο ρύση σε ποσοστό 0,2%

9)      Ιδιοπαθής σε ποσοστό 4,8% (12).

7. Αλλεργία σε Νυγμό Υμενοπτέρων (Μέλισσα, Σφήκες)

Σε μελέτη που έγινε, με σκοπό να διαπιστωθεί η συχνότητα της ευαισθητοποίησης και των αλλεγικών αντιδράσεων από νυγμό υμενοπτέρων, πήρε μέρος τυχαίο δείγμα 480 συμμετεχόντων, ηλικίας 20-60 ετών, προσωπικό εδάφους της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας. Η συχνότητα της ευαισθητοποίησης ήταν 32,7 % και μάλιστα η συχνότητα αυτή ήταν τριπλάσια σε αυτούς που διέμεναν σε αγροτικές περιοχές σε σχέση με τους κατοίκους αστικών περιοχών. Η δε συχνότητα συστηματικών αντιδράσεων ήταν 3,2%, ενώ αυτή των μεγάλων τοπικών αντιδράσεων 4,6% (13).

8. Κνίδωση/Αγγειοοίδημα

Για να καταγραφούν οι αιτιολογικοί παράγοντες της Κνίδωσης/Αγγειοοιδήματος (ΚΝ/ΑΓΓ), μελετήθηκαν συνολικά 772 ασθενείς, οι οποίοι εξετάσθηκαν από το 1987 έως το 1992 στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 ΓΝΑ. Από αυτούς οι 270 είχαν Οξεία ΚΝ/ΑΓΓ, οι 355 Χρόνια ΚΝ/ΑΓΓ και οι υπόλοιποι 147 ΚΝ/ΑΓΓ στα πλαίσια του συνδρόμου της αναφυλαξίας. Τα αίτια, κατά κατηγορία, ήταν:

Οξεία ΚΝ/ΑΓΓ

1)      Φάρμακα σε ποσοστό 50% (κυρίως ασπιρίνη και μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη, λακταμικά αντιβιοτικά)

2)      Τροφές σε ποσοστό 22,2% (κυρίως ξηροί καρποί και θαλασσινά οστακοειδή)

3)      Άγνωστα αίτια (ιδιοπαθής) σε ποσοστό 18,9%

4)      Λοιμώξεις σε ποσοστό 8,9% (κυρίως του ανώτερου αναπνευστικού)

Χρονία ΚΝ/ΑΓΓ

1)      Φυσικοί παράγοντες σε ποσοστό 55% (περισσότερο συχνά διαπιστώθηκε ο δερμογραφισμός και η χολινεργική ΚΝ)

2)      Άγνωστα αίτια (ιδιοπαθής) σε ποσοστό 43,1%

3)      Ανεπάρκεια C1- εστεράσης σε ποσοστό 0,55%

4)      Νοσήματα κολλαγόνου σε ποσοστό 0,55%

ΚΝ/ΑΓΓ στα πλαίσια αναφυλακτικού συνδρόμου

1)      Υμενόπτερα σε ποσοστό 55,8% (μέλισσες, σφήκες)

2)      Φάρμακα σε ποσοστό 19%

3)      Άσκηση σε ποσοστό 13,6%

4)      Τροφές σε ποσοστό 7,5%

5)      Άγνωστα αίτια (ιδιοπαθής) σε ποσοστό 4,1%% (14).

9. Αγγειοοίδημα

Με σκοπό να μελετηθούν οι αιτιολογικοί παράγοντες για την πρόκληση Αγγειοοιδήματος χωρίς Κνίδωση, συμμετείχαν 170 ασθενείς με τη νόσο, που εξετάσθηκαν στο Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 ΓΝΑ από το 1987 έως το 2004. Τα κυριότερα αίτια ήταν:

1)      Φάρμακα σε ποσοστό 57% ( κυρίως ακετυλοσαλικυλικό οξύ και μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη τύπου ασπιρίνης και αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου)

2)      Ιδιοπαθές (άγνωστης αιτίας) σε ποσοστό 35,3%

3)      Κληρονομική ανεπάρκεια του αναστολέα της C1-εστεράσης (Κληρονομικό Αγγειοοίδημα) σε ποσοστό 2,9%

4)      Επίκτητη ή δευτεροπαθής ανεπάρκεια του αναστολέα της C1-εστεράσης  σε ποσοστό 2,4%

5)      Τροφές σε ποσοστό 1,8%

6)      Νοσήματα ανοσοσυμπλεγμάτων σε ποσοστό 0,6% (15).

10. Αλλεργία στο Λάστιχο (Latex)

Με σκοπό να διαπιστωθεί οεπιπολασμός  της αλλεργίας στο λάστιχο σε μία συγκεκριμένη ομάδα πληθυσμού Ελλήνων ενηλίκων, μελετήθηκαν202 ενήλικες άνδρες 20-54 ετώντης Ελληνικής Αστυνομίας (ΕΛΑΣ). Οι άντρες αυτοί προέρχονταν από διάφορες περιοχές της Ελλάδας και υποβλήθηκαν σε πλήρη ιατρικό έλεγχο για να συμμετάσχουν σε ειδική ομάδα διαχείρισης κρίσεων στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 2004.Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής, ο επιπολασμός της αλλεργίας στο Λάστιχο (Latex), ανέρχεται στο ποσοστό του 0,5% (16).

Βιβλιογραφία

1.   The Allergy Epidemic. EAACI Global Atlas of Allergy: 112- 114.

2.    Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας. Συχνότητα ευαισθητοποίησης (θετικές δερματικές δοκιμασίες) στα εισπνεόμενα αλλεργιογόνα γύρεων σε ασθενείς με εποχιακή αναπνευστική αλλεργία (ρινοεπιπεφυκίτιδα, άσθμα). Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 1996, 2: 100-108.

3.    Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Δ. Παπαιωάννου, Α. Κουτσούκος. Έτη 1987-1995: Αύξηση της  συχνότητας ευαισθητοποίησης στη γύρη της Parietaria(περδικάκι) σε ασθενείς με εποχιακή αναπνευστική αλλεργία (ρινίτιδα, άσθμα). Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 1996, 2: 109-118.

4.   Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Κ.Πεταλάς, Δ.Παππάς, Σ.Καραναγνώστης. Έτη 1987-1995: Επιπολασμός της  συχνότητας ευαισθητοποίησης σε πληθυσμό νεαρών ενηλίκων της Πολεμικής Αεροπορίας, που προέρχεται (τόπος γέννησης-διαμονής μέχρι ηλικία 18 ετών) από διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας: Αθήνα- Πειραιά, Αστικά κέντρα, Αγροτικές περιοχές. Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2003, 11: 69-86.

5.   Χ.Γρηγορέας, Ι.Γαλατάς, Σ.Παπαδήμας, Α. Κουτσούκος. Αλλεργικά νοσήματα αναπνευστικού (ρινίτιδα, άσθμα) και ευαισθησία στα αεροαλλεγιογόνα. Ιατρική 1994, 65: 368-377.

6.   Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας. Αύξηση στον επιπολασμό της εποχιακής αλλεργικής ρινίτιδας σε πληθυσμό Ελλήνων ενηλίκων της Πολεμικής Αεροπορίας. Ευρήματα από δύο μελέτες με διαφορά 10 ετών (1988-1998). Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 1999, 7: 43-50.

7.   Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας. Η διάγνωση της αλλεργικής και της μη αλλεργικής ρινίτιδας σε ασθενείς με συμπτωματολογία χρόνιας ρινίτιδας: συσχέτιση με την ηλικία και το φύλο. Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2004, 12: 45-53.

8.   Συχνότητα Βρογχικού Άσθματος σε Πληθυσμό Ενηλίκων (3333 Άτομα) της Πολεμικής Αεροπορίας. Ιατρική Επιθεώρηση Ενόπλων Δυνάμεων 1996, 30: 89-99.

9.   Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας. Συχνότητα της ατοπίας σε ασθενείς με βρογχικό άσθμα. Η επίδραση της ηλικίας. Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2000, 8: 33-42.

10.  Anthrakopoulos MB et al. Prevalence of asthma among school-children in Patras, Greece: Four questionnaire surveys during 1978-2003. Arch Dis Chil 2007, 92 : 209-212.

11. Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Κ. Πεταλάς, Β. Καραμαλάκης, Σ.Θεοχάρης. Ανεπιθύμητες δερματικές αντιδράσεις από φάρμακα: Υπεύθυνες φαρμακευτικές ουσίες και κλινικές εκδηλώσεις (αναφορά σε 665 περιστατικά από το Αλλεργιολογικό Τμήμα του 251 Γενικού Νοσοκομείου Αεροπορίας, κατά τα έτη 1987-1998). Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2002, 10: 97-116.

12. Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Κ. Πεταλάς. Αναφυλαξία: αιτιολογικοί παράγοντες σε 909 περιστατικά. Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2005, 13: τεύχος 1.

13. Grigoreas C, Galatas ID, Kiamouris C, Papaioannou D. Insect-venom allergy in Greek adults. Allergy 1997, 52(1): 51-57.

14. Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Δ.Τάση-Παπαθέου, Α.Αγγελίδης, Β.Καραμαλάκης. Αιτιολογικοί παράγοντες της Κνίδωσης/Αγγειοοιδήματος. Πρακτικά 3ου Πανελληνίου Συνεδρίου Αλλεργιολογίας και Κλινικής Ανοσολογίας, 1999.

15. Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Κ. Πεταλάς. Αιτιολογικοί παράγοντες σε 170 περιστατικά Αγγειοοιδήματος χωρίς Κνίδωση.  Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2005, 13: τεύχος 1.

16. Χ. Γρηγορέας, Δ. Βούρδας, Κ. Πεταλάς. Επιπολασμός της αλλεργίας στο λάστιχο (latex) σε ομάδα πληθυσμού Ελλήνων ενηλίκων αντρών. Ελληνική Αλλεργιολογία και Κλινική Ανοσολογία 2005, 13: τεύχος 1.

Υπεύθυνος αλληλογραφίας

Δημήτρης Βούρδας

Αλλεργιολόγος

Γενικό Νοσοκομείο Αεροπορίας

Π.Κανελοπούλου 3, Γουδή, Αθήνα, 11525.

Τηλ: 2107463953

E-mail: Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.